04/06/2026
मित्रानो कुंडलिनी शक्ती हा योगशास्त्रातील अत्यंत गूढ आणि महत्त्वाचा विषय मानला जातो अनेक संत, योगी आणि ऋषींनी कुंडलिनी शक्तीचे वर्णन केले आहे योगशास्त्रानुसार प्रत्येक मनुष्याच्या शरीरामध्ये एक दिव्य शक्ती सुप्त अवस्थेत असते,तिलाच कुंडलिनी शक्ती असे म्हणतात ही शक्ती मणक्याच्या तळाशी असलेल्या मूलाधार चक्रामध्ये गुंडाळलेल्या सर्पाप्रमाणे निद्रिस्त अवस्थेत असते असे प्रतीकात्मक वर्णन केले जाते कुंडलिनी म्हणजे परमेश्वराने प्रत्येक जीवामध्ये ठेवलेली आध्यात्मिक ऊर्जा होय कुंडलिनी जागृत झाल्यानंतर ती सुषुम्ना नाडीमधून वरच्या दिशेने प्रवास करते आणि शरीरातील सात प्रमुख चक्रांना स्पर्श करत सहस्रार चक्रापर्यंत पोहोचते. या प्रवासामध्ये साधकाच्या चेतनेत, विचारांमध्ये आणि जीवनदृष्टीमध्ये मोठे परिवर्तन घडते. म्हणूनच कुंडलिनी जागृती ही केवळ शारीरिक प्रक्रिया नसून ती आध्यात्मिक उन्नतीची प्रक्रिया मानली जाते कुंडलिनी शक्ती जागृत करण्यासाठी योगशास्त्रात विविध मार्ग सांगितले आहेत. यम-नियमांचे पालन, सात्त्विक आहार, प्राणायाम, ध्यान, मंत्रजप, नामस्मरण, भक्ती, गुरुसेवा आणि आत्मचिंतन यांद्वारे मन आणि शरीर शुद्ध केले जाते. विशेषतः प्राणायाम आणि ध्यान यांचा कुंडलिनी जागृतीमध्ये मोठा वाटा मानला जातो. अनेक परंपरांमध्ये सद्गुरूच्या कृपेशिवाय कुंडलिनीची सुरक्षित जागृती कठीण मानली जाते. कारण चुकीच्या पद्धतीने केलेली साधना मानसिक आणि शारीरिक असंतुलन निर्माण करू शकते.
कुंडलिनी जागृत झाल्याची काही लक्षणे योगग्रंथांमध्ये वर्णन केली आहेत. शरीरात कंपन जाणवणे, अंगातून उष्णता किंवा थंडावा जाणवणे, ध्यानात अधिक स्थिरता येणे, अंतर्मनात आनंदाची अनुभूती होणे, परमेश्वराविषयी प्रेम वाढणे, विषयवासना कमी होणे, करुणा आणि क्षमाभाव वाढणे अशी काही लक्षणे सांगितली जातात. मात्र प्रत्येक साधकाचा अनुभव वेगळा असू शकतो.
कुंडलिनी जागृतीमुळे मनुष्याच्या विचारांमध्ये सकारात्मक बदल घडू लागतो. मन अधिक शांत, स्थिर आणि एकाग्र होते. लोभ, क्रोध, मत्सर, अहंकार यांसारखे दोष कमी होऊ लागतात. साधकाला आत्मज्ञानाच्या दिशेने वाटचाल करता येते. जीवनातील सुख-दुःखांकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलतो. बाह्य जगातील क्षणिक गोष्टींपेक्षा आत्मिक आनंद अधिक महत्त्वाचा वाटू लागतो.
अनेक योगग्रंथांनुसार कुंडलिनी पूर्णपणे सहस्रार चक्रापर्यंत पोहोचल्यावर साधकाल
