https://www.facebook.com/750235911753230/

Ganesh Kiran Nursery

Home
India
Pune
Ganesh Kiran Nursery

Fruit plant holeseller, indoor, outdoor, garden plants

04/12/2015

🌾होय आम्ही शेतकरी®🌾

अंजीर लागवड :

दक्षिण अरबस्थान हा देश उगमस्थान असणारऱ्या अंजीर या फळझाडाचा प्रसार भूमध्य समुद्राच्या आसपासच्या प्रदेशात झाला.
भारतात व्‍यापारी दृष्‍टीने अंजीराची लागवड फकत महाराष्‍ट्रातच केली जाते. सध्‍या महाराष्‍ट्रात एकूण ४१७ हेक्‍टर क्षेत्र अंजीर लागवडीखाली असून त्‍यापेकी ३१२ हेक्‍टर पेक्षा अधिक क्षेत्र एकटया पूणे जिल्‍हयात आहे. सातारा व पूणे जिल्‍हयाच्‍या शिवेवरील नीरा नदीच्‍या खो-यातील खेड-शिवारापासून जेजूरीपर्यंतचा १०-१२ गावांचा परिसर हाच महाराष्‍ट्रातील अंजीर उत्‍पादनाचा प्रमुख भाग होय. औरंगाबादजवळील दौलताबाद भाग, नाशिक आणि पूर्ण खानदेश जिल्‍हयात या फळझाडाची थोडीफार लागवड होते.
अंजीर हे कमी पाण्‍यावर येणारे काटक फळझाड आहे. अलिकडे सोलापूर-उस्‍मानाबाद येथे (अंजीराची) लागवड शेतकरी करू लागले आहेत. त्‍यावरुन अंजीर हे सर्व दुष्‍काळी भागात उत्‍तम होईल असे म्‍हणायला हरकत नाही.
अंजिराच्या फळातील भरपूर अन्नमूल्ये व पोषणक्षमता यांमुळे अंजिराचे फळ फार पूर्वी पासून खाण्यासाठी उपयोगात आणले जाते. अंजिरामध्ये १० ते २८% साखर असून फळ चवीला थोडे आंबटगोड असते. अंजिराच्या फळात चुना, लोह तसेच 'अ' आणि 'क' जीवनसत्त्वे भरपूर प्रमाणात असतात. अंजिराच्या फळात इतर फळांच्या तुलनेत भरपूर खनिजद्रव्ये असतात. अंजिराचे फळ त्याच्या औषधी गुणधर्मासाठी प्रसिद्ध आहे. अंजिराचे फळ शक्तिवर्धक सौम्य रेचक, पित्तनाशक आणि रक्तशुद्धी करणारे आहे.
अंजिराचा वापर सध्या बासुंदी, आइस्क्रीम, बर्फी, जॅममध्ये होऊ लागला आहे. अंजिराच्या आकारानुसार त्याचा दर्जा ठरतो. मोठ्या आकाराच्या अंजिराच्या किलोचा भावही जास्त आहे. सर्वसामान्यपणे अंजीर हे उच्चभू्र लोकाचे फळ असा समज होता; पण शहरात आता अंजीर खाण्याबद्दल जागृती होत आहे. अंजीर जितका जुना तितके त्याच्यातील औषधी गुण वाढत जातात. त्यामुळे अशा अंजिराला आयुर्वेदिक तज्ज्ञांकडून मागणी अधिक असते. लग्नसराई, हिवाळ्याच्या काळात अफगाणी अंजिराला मोठी मागणी होते.

हवामान :
उष्‍ण व कोरडे हवामान अंजिराला चांगले मानवते. त्‍यामुळे महाराष्‍ट्रात हे फळ आणखी मोठया क्षेत्रात करायला भरपूर वाव आहे. कमी उष्‍णतापमान या पिकाला घातक ठरत नाही. ओलसर दमट हवामान मात्र निश्चितपणे घातक ठरते. विशेषतः कमी पावसाच्‍या भागात जिथे ऑक्‍टोबर ते मार्चपर्यंत पाण्‍याची थोडीफार सोय आहे अशा ठिकाणी अंजिर लागवडीस वाव आहे.

जमीन :
अगदी हलक्‍या माळरानापासून मध्‍यम काळया व तांबडया जमिनीपर्यंत अंजीर लागवड शक्‍य आहे. भरपूर चुनखडी असलेल्‍या तांबूस काळया जमिनीत अंजीर उत्‍तम वाढते. चांगला निचरा असलेली एक मीटर पर्यंत खोल असलेली कसदार जमीन अंजीरासाठी उत्‍तम होय. मात्र या जमिनीत चुन्‍याचे प्रमाण असावे. खूप काळया मातीची जमिन या फळझाडाला अयोग्‍य असते. खोलगट आणि निचरा नसलेल्‍या जमिनीत हे झाड पाहिजे तसे चांगले वाढत नाही.

जाती :.
१) पुणेरी अंजीर : ही जात पुरंदर तालुक्यात आणि दौलताबाद परिसरात लागवडीखाली आहे. या जातीस दिवे सासवड असेही म्हणतात. या जातीची फळे ३० - ५० ग्रॅम वजनाची असून गराचा रंग तांबूस असतो. साल पातळ असून गरात साखरेचे प्रमाण १४ -१५ टक्के इतके असते.
२) दिनकर : ही जात मराठवाडा कृषि विद्यापीठाने दौलताबाद परिसरातून निवड करून वाढविली आहे. या जातीची फळे आणि गोडी, पुणे अंजिरापेक्षा सरस असल्याचे नमूद केले आहे.

अभिवृध्‍दी :
अंजिराची अभिवृध्‍दी फाटे कलमाने केली जाते. खात्रीच्‍या बागायतदाराच्‍या रोगमुक्‍त बागेतील जोमदार वाढीची झाडे निवडून नंतर त्‍यातून उत्‍महाराष्‍ट्रम व दर्जेदार फळे देणारी झाडे निवडावीत व अशा झाडावरील १.२५ सेमी जाडीच्‍या आठ ते बारा महिने फांदया कलमासाठी निवडतात. लावण्‍यासाठी फाटेकरताना फांदीच्‍या तळाचा भाग व शेंडयाकडील कोवळा भाग छाटून टाकावा व मधला भाग रोपे तयार करण्‍यासाठी वापरावा. फाटे कलम तीस ते चाळीस सेमी लांब असावेत. त्‍यावर किमान चार ते सहा फूगीर व निरोगी डोळे असावेत. कलमांचा तळाचा काप डाहेळयाच्‍या काही खाली घ्‍यावा. आणि वरचा काप डोळयाच्‍या वर अर्धा सेमी जागा सोडून घ्‍यावा. दोन्‍ही काप गोलाकार घ्‍यावेत. फाटे कलम गादी वाफयावर ३० × ३० सेमी वर किंवा दोन डोळे मातीत जातील अशी लावावीत. कलमे किंचीत तिरिपी करावीत. लावण्‍यापूर्वी कलमाच्‍या बुडांना आय.बी.जे. किंवा सिरेडिक्‍स यासारखे एखादे मूळ फोडणारे संजीवक लावले तर मुळया लवकर फूटतात.

लागवड :
अंजिराच्या लागवडीसाठी निवडलेली जमीन उन्हाळ्यात तयार करावी. ६ x ६ मीटर अंतरावर ६० x ६० x ६० सेंमी आकाराचे खड्डे तयार करावेत. प्रत्येक खड्ड्यात १ किलो सुपर फॉस्फेट आणि २५० ग्रॅम कल्पतरू सेंद्रिय खत टाकून खड्डे १:२ या प्रमाणात शेणखत व पोयट्याची माती यांच्या मिश्रणाने पावसाळ्यापूर्वी भरावेत. लागवड जून - जुलै महिन्यात तयार कलमे लावून करावी. लागवडीनंतर ३ ते ४ दिवसांच्या अंतराने कलमांना पाणी द्यावे. कलमांना बांबुंचा आधार द्यावा. कलमांना जर्मिनेटर ५ मिली/लि. पाणी या प्रमाणे द्रावण तयार करून २५० मिली द्रावणाची आळवणी (ड्रेंचिंग) करावे. म्हणजे पांढऱ्या मुळीचा जारवा वाढून त्यांची कार्यक्षमता वाढते. त्यामुळे कलमांची वाढ लवकर जोमदार होते.
अंजिराची लागवड जून - जुलै ते सप्टेंबर - ऑक्टोबर या महिन्यात करावी. लागवडीसाठी जमिनीच्या मगदुराप्रमाणे ६ x ६ किंवा ५ x ५ मीटर अंतर ठेवावे.

वळण आणि छाटणी :
छाटणीमुळे अंजिराच्या झाडाला व्यवस्थित आकार देतो येतो. तसेच मशागतीची कामे सुलभतेने करता येतात आणि झाडावर रोग व किडींचा प्रादुर्भाव कमी होतो.
अंजिराच्या झाडाच्या छाटणीचा मुख्य उद्देश झाडाला जास्तीतजास्त फुटवे आणणे हा असतो. अंजिराच्या झाडावर छाटणीनंतर येणाऱ्या नवीन फुटीवर फलधारणा होते. म्हणून अंजिराच्या झाडाची नियमित छाटणी करणे आवश्यक आहे. पावसाळ्यात अंजिराची झाडे सुप्तावस्थेत असतात. सप्टेंबरनंतर तापमानात वाढ होते. म्हणून ऑगस्ट महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यात मागील वर्षीच्या फांद्यांची योग्य रितीने छाटणी करावी. छाटणी करताना फांदीचा जोर पाहून ती शेंड्याकडील भागाकडून छाटावी. छाटणी केल्यामुळे फांदीच्या राहिलेल्या भागावरील डोळे फुटून नवीन फूट येते आणि नंतर नवीन फुटीवर फळे येतात. एका प्रयोगावरून असे दिसून आले आहे की, अंजिराच्या झाडाच्या प्रत्येक फांदीचा शेंड्याकडील ५ ते ६ सेंमी लांबीचा भाग छाटून टाकल्यास अथवा झाडाची हलकी छाटणी केल्यास छाटणी केलेल्या भागाच्या खालच्या भागावर २ ते ३ डोळे फुटून नवीन वाढीवर भरपूर फळे लागतात. छाटणीनंतर अंजिराच्या झाडावर जर्मिनेटर ५० मिली + प्रिझम ५० मिलीची १० लि. पाण्यातून फवारणी केल्यास अधिक डोळे फुटून भरपूर फुटवे मिळतात.

फांद्यांना खाचा पाडणे (नॉचिंग) : अंजिरामध्ये उत्पादन वाढविण्यासाठी छाटणीप्रमाणेच फांद्यांवर खाचा पाडणे ही एक महत्त्वाची आणि उपयुक्त पद्धत आहे.
अंजिराच्या फांदीवरील डोळ्याच्या वर २.५ सेंमी लांब आणि १ सेंमी. रुंद तिरकस काप घेऊन खाचा पाडतात. फांदीवर खाच पाडताना साल आणि अल्प प्रमाणात खोडाचा भाग काढला जातो. साधारणपणे ८ - ९ महिने वयाच्या फांदीवर जुलै महिन्यात खाचा पाडतात. त्यामुळे फांदीवरील सुप्त डोळे जागृत होऊन नवीन फुटव्यांची संख्या वाढते. एका फांदीवरील छाटलेल्या भागाखालील तीन - चार डोळे सोडून खाचा पाडाव्यात.

खते :
अंजीराच्‍या झाडांनी नीट व जोमाने वाढ होण्‍यासाठी लागवडीच्‍या सुरुवातीच्‍या काळात नियमित खते द्यावीत. एक वर्षाच्‍या झाडाला साधारणपणे १ घमेले शेणखत व १०० ते १५० ग्रॅम अमोनियम सल्‍फेट पुरेसे होते. दरवर्षी हे प्रमाण वाढवीत नेऊन 5 वर्षे वयाच्‍या झाडांना ४ ते ५ घमेली शेण खत व १ किलो अमोनियम सल्फेट द्यावे. लहान झाडांना खते नेहमी पावसाळयाच्‍या सुरुवातीला घालावीत नंतर मात्र मोठया झाडांना खते विश्रांततीचा काळ संपताना म्‍हणजे सप्‍टेबर महीन्‍याच्‍या अखेरीस द्यावीत. ५ ते ६ वर्षे वयाच्‍या झाडास ६०० ग्रॅम नत्र २५० ग्रॅम स्‍फूरद व २५० ग्रॅम पालाश दिल्‍याने फळे चांगल्‍या प्रतीची मिळतात.

पाणी :
अंजीराच्‍या झाडाला फार पाणी लागत नाही. परत फळझाड वाढीच्‍या काळात हंगाम, जमिनीचा मगदूर व मशागतीचा प्रकार यानुसार जरुरीप्रमाणे नियमित पाणी द्यावे झाड फळावर आल्‍यावर ऑक्‍टोबर ते मे महिन्‍यात नियमित पाणी द्यावे. जूलै व ऑगस्‍ट हा काळ झाडाच्‍या विश्रांतीचा असतो. फळे लागून वाढत असताना पाण्‍यात हयगय होऊ देऊ नये.
कारण त्‍यामुळे फळांच्‍या आकारावर अनिष्‍ठ परिणाम होतो. फळे पिकू लागल्‍यावर मात्र पाणी अतिशय कमी म्‍हणून आळी नुसती ओली होतील एवढे द्यावे. कारण अधिक पाण्‍याने फळाची गोडी कमी होते. फळे तोडणे पूर्ण झाल्‍यावर झाडाचे पाणी बंद करावे.

बहार धरणे :
अंजिराच्या झाडाला वर्षातून दोन वेळा बहार येतो. पावसाळ्यात येणाऱ्या बहाराला 'खट्टा' बहार आणि उन्हाळ्यात येणाऱ्या बहाराला 'मीठा' बहार असे म्हणतात. खट्टा बहाराची फळे जुलै - ऑगस्टमध्ये तयार होतात. परंतु ही फळे चांगल्या प्रतीची नसतात. मीठा बहाराची फळे मार्च - एप्रिलमध्ये तयार होतात. या फळांचा दर्जा व उत्पादन चांगले असल्यामुळे प्रामुख्याने मीठा बहार घेतला जातो. मीठा बहार घेण्यासाठी सप्टेंबर महिन्यामध्ये हलकी मशागत करून पाणी न देत झाडांना ताण द्यावा. नंतर छाटणी करून खताची मात्रा द्यावी. वाफे बांधून बागेस पाणी देणे सुरू करावे. यामुळे झाडे सुप्तावस्थेतून बाहेर पडून ऑक्टोबर ते डिसेंबर दरम्यानच्या काळात झाडावर नवीन फुटीसह फळे येतात.

आंतरपिके :
आंतरपिके घेताना मूळ बागेची हेळसांड होता कामा नये व फळझाडांना आंतरपिकापासून उपद्रव ही होवू नये यासाठी आंतरपिकाची निवड फार महत्‍वाची ठरते. ही आंतरपिके कमी कालावधीची तर असावीतच शिवाय त्‍यांची मुळे खूप खोल जाणारी नसावीत. ताग, धैंचा वगैरे सारखी हिरवळीची पिके फरसबी, मटकी यासारखी व्दि‍दल पिके घेतल्‍याने जमिनीची प्रत सुधारण्‍यास मदत होते. ज्‍यावेळी आंतरपिक घेतले नाही त्‍यावेळी बाग स्‍वच्‍छ ठेवणे हे तितकेच जरुरीचे आहे.

किडी व रोग : अंजिरावर तुडतुडे, खवले कीड, कोळी. पिठ्याकीड, साल व बुंधा पोखरणारी अळी, पाने खाणारी अळी, मावा, फळे पोखरणारी अळी, इ. किडी तर तांबेरा रोग आढळतो. शिफारश केलेल्या फवारण्या करून त्यांचे नियंत्रण मिळवता येते.

काढणी :
दुस-या वर्षापासून अंजिरास थोडी थोडी फळे येऊ लागतात. परंतु फळाचे उत्‍पादन झाडे उत्‍महाराष्‍ट्रम पोसेपर्यंत घेऊ नयेत. चवथ्‍या वर्षापासून उत्‍पादन घेण्‍यास हरकत नाही. सात आठ वर्षाची झाडे झाल्‍यावर उत्‍पादन चांगले येते. उत्‍तम काळजी, मशागत, खते दिली तर एका झाडापासून २५ ते ४० किलो फळे मिळतात.
बहार धरल्‍यापासून १२० ते १४० दिवसात फळे काढणेस तयार होतात. फळ पक्‍व होताना फळावरील हिरवी छटा जाऊन फळ पिवळसर लालसर व जांभ्‍ळया रंगात दिसू लागते. पक्‍व फळ देठासह धारदार चाकूने कापून काढावे. दर दोन दिवसांनी फळ तोडणी करावी. फळे लवकर तयार होणेसाठी केलेंल्‍या प्रयोगांत ऍन्‍सीमिडाल २५० पीपीएम या प्रमाणात झाडावर फवारले असता फळे महिना ते सव्‍वा महिना आधी तयार होतात.
अंजिराची पूर्ण पिकलेली फळे लवकर खराब होतात. म्हणून विक्रीसाठी अंजिराची फळे बाहेरगावी पाठविताना फळे थोडी अपक्व असतानाच काढून पाठवितात. अंजिराची फळे बांबूच्या मजबूत टोपलीत अंजिराच्या पानांचा थर व फळांचा थर एकावर एक देऊन भरतात.

अंजिर सुकविणे :
अंजीर सुकविण्‍यासाठी पुना अंजीर ही जात सर्वोत्‍कृष्‍ट आहे. उत्‍तम पिकलेली बिनडंखी अंजीराची फळे घ्‍यावीत. बाहेरुन बंद होणारी पेटी घेऊन त्‍यात काढता घालता येतील असे जाळीचे खण करुन घ्‍यावेत. जाळीवर पिकलेल्‍या अंजिराची फळे पसरावीत. पेटीच्‍या खालच्‍या खणात निखा-याची शेगडी ठेवण्‍याची सोय करावी. धुरी देण्‍याचेवेळी जाळीवर फळे ठेवून निखा-यावर गंधकाची पावडर टाकून पेटी बंद करावी. हे काम द्राक्षाच्‍या धुरी देण्‍याच्‍या चेंबरमध्‍येही करता येईल. धुरी देऊन झाल्‍यावर अंजीर पांढरे पडतात. गंधकाची धुरी दिल्‍याने फळावरील बुरशी मरून जाते व तिचे पुढील कार्य थांबते. त्‍यानंतर धुरी दिलेली फळे पेटीच्‍या बाहेर काढून धूळ कचरा येणार नाही अशा जागी सुकत ठेवावी. ५ ते ६ दिवसातच अंजिर सुकतात. एक किलो ओल्‍या अंजिरापासून ३०० ग्रॅम्‍ सुके अंजीर मिळतात. सुकलेल्‍या अंजीरांना गोलाकार आकार देऊन एक लिटर पाण्‍यात ३०० ग्रॅम मीठ घातलेल्‍या मिश्रणात थोडा वेळ हे सुकलेले अंजीर बुडवावे व नंतर पूर्ण सुकून अंजीर साठवून ठेवावेत.

ll अन्नदाता सुखी भव: ll

- श्री. विनायक शिंदे-पाटील, अहमदनगर

04/12/2015

मृग बहार व्यवस्थापणातून मिळवा पेरुपासून अधिक उत्पन्न :

पेरू हे समशीतोष्ण हवामानातील प्रमुख फळपीक आहे. भारतात २६८.२ हजार हेक्टर क्षेत्रावर पेरूच्या फाल्बह्गा असून त्याप्सून दरवर्षी ३६६७.९ हजार टन उत्पादन मिळते. भारताची उत्पादकता १३.७ टन प्रति हेक्टर ऐवढी आहे. जगात पेरू उत्पादनात भारत प्रथम क्रमांकावर आहे. पेरू हे व्यापारीकदृष्ट्या महत्त्वाचे फळपीक आहे. पेरू उत्पादन करणाऱ्या राज्यात क्षेत्र आणि उत्पादांच्या दृष्टीने उत्तर प्रदेश, महाराष्ट्र, मध्य प्रदेश, बिहार ही राज्ये आघाडीवर आहेत. देशाच्या एकूण उत्पादनापैकी ९.५ टक्के उत्पादन महाराष्ट्रात होते. महाराष्ट्रात पेरूच्या बागा प्रामुख्याने अहमदनगर, नाशिक, पुणे, औरंगाबाद, वर्धा, सातारा या जिल्ह्यात आहेत. महाराष्ट्रात ४० हजार हेक्टर क्षेत्रावर पेरूच्या फळबागा असून महाराष्ट्राचे एकूण उत्पादन ३२४ हजार टन असून उत्पादकता ८.१ टन प्रति हेक्टर इतकी आहे.
पेरूमध्ये खनिजे व जीवनसत्त्वे मोठ्या प्रमाणात असतात. पेरू तंतुमय पदार्थ व क जीवनसत्वाचा प्रमुख स्त्रोत असून ती अनुक्रमे ६.९ टक्के व २२९ मि. ग्रॅम प्रति ग्रॅम एवढ्या मोठ्या प्रमाणात आढळतात. पेरुपासून उष्मांक, प्रथिने, स्निग्ध पदार्थ, काल्सियम, लोह, इ. मिळते.

बहार नियोजन : समशीतोष्ण हवामानात पोषक हवामानामुळे फळझाडांच्या वाढ सतत चालू राहते. त्यामुळे त्यांना वर्षभर फुले-फळे येतात. अतिथंड हवामानात/थंडीमध्ये झाडे सुप्तावस्थेत जातात व तापमानात वाढ झाल्यानंतर झाडांना पालवी फुटते व फुले-फळे लागतात. अशा वातावरणात बहार धरण्याची आवश्यकता नसते, परंतु समशीतोष्ण हवामानात एकाच वेळी फळधारणा करण्यासाठी बहार धरणे गरजेचे असते. बहार धरताना जमिनीच्या प्रकारानुसार झाडांचा पाणीपुरवठा थांबवून, मशागतीने काही प्रमाणात मुळ उघडी करून त्यांचे कार्य थांबविण्यात येते. ठराविक काळासाठी झाडांची सुप्तावस्था पानगळ करून टिकवली जाते. या काळात झाडाची शाखीय वाढ कमी होते व त्यामधील कर्बयुक्त पदार्थांचा संचय वाढतो.
कर्बयुक्त पदार्थांमध्ये वाढ झाल्यामुळे फुले-फळे येण्यासाठी आवश्यक असलेले कार्बन : नायट्रोजन गुणोत्तर ३:२ होऊन नवीन फुटींबरोबर फुले येतात व एकाच वेळी मोठ्या प्रमाणात फळधारणा होते.
पेरूला नैसर्गिकरीत्या ३ वेळा बहार येतो. आंबे बहरात झाडांना जानेवारी-फेब्रुवारी महिन्यात फुले तर जुने-ऑगस्ट महिन्यात फळे येतात. मृग बहारात झाडांना जून-जुलै महिन्यात फुले तर नोव्हेंबर-जानेवारी महिन्यात फळे येतात आणि हस्त बहारात झाडांना सप्टेंबर-ऑक्टोबर महिन्यात फुले तर मार्च-मे महिन्यात फळे येतात. तिन्ही काळात बहार येत असला तरी प्रत्येक वेळी तो अल्प प्रमाणात येतो. तसेच एकाच वेळी झाडावर वेगवेगळ्या बहाराची फळे असल्याने त्यांचे पोषण होत नाही.
हवामान, पाणीपुरवठा, कीड-रोगांचा प्रादुर्भाव या गोष्टींचा विचार करता पेरूमध्ये मृग बहार धरणे योग्य ठरते. मुग बहारासाठी एप्रिल-मे महिन्यात पाणी बंद करावे लागते. उन्हाळ्यात पाण्याची टंचाई असल्यामुळे बागेला ताण देणे सोयीचे होते तसेच मृग बहाराची फळे डिसेंबर-जानेवारीमध्ये तयार होत असल्यामुळे फळांची प्रत उत्तम असते. बहार धरताना झाडांना ताण देण्यासाठी ४०-५० टक्के पानगळ होईल, अशारितीने जमिनीचा दर्जा लक्षात घेऊन ३० ते ६० दिवस पाण्याचा ताण द्यावा. झाडांना ताण देण्याच्या कालावधीत जमिनीची हलकी नांगरणी करावी. पानगळ होण्यासाठी ५ टक्के युरियाची किंवा १.५ ते २ पी.पी.एम. ईथेलची फवारणी करावी.
ताण तोडताना शिफारशीनुसार शेणखत आणि रासायनिक खतांच्या मात्रा देऊन त्यास हलके पाणी द्यावे नंतर हळूहळू वाढवत जावे. काही दिवसांतच झाडांना नवीन पालवी फुटण्यास सुरुवात होते. या काळात वाळलेल्या फांद्या छाटून सरळ, जोरकस वाढणाऱ्या फांद्या ठेवाव्यात.

खत व्यवस्थापन : झाडांच्या चांगल्या वाढीसाठी व दर्जेदार उत्पदनासाठी रासायनिक व सेंद्रिय खतांचा नियमीत पुरवठा करणे आवश्यक आहे. खतांची गरज झाडांच्या वयानुसार वाढत जाते. जमिनीची हलकी मशागत करून झाडास ४ ते ५ घमेले शेणखत व नंतर ४५० ग्रॅम नत्र, १५० ग्रॅम स्फुरद व ३०० ग्रॅम पलाश झाडाला घालून हलक्या प्रमाणत पहिले पाणी द्यावे. बहार धरताना परत याच प्रमाणात शेणखत व रासायनिक खत देऊन झाडांना पाणी द्यावे.

पाणी व्यवस्थापन : पेरूच्या झाडाची जोमदार वाढ होण्यासाठी झाडांना नियमित पाणीपुरवठा करणे आवश्यक आहे. पाणी देताना पाण्याचे प्रमाण हे हंगाम, झाडाचे वय व वाढीची अवस्था यावर गोष्टीं विचारात घेऊन ठरवावे. पाणी देण्यासाठी ठिबक सिंचनपद्धतीचा वापर करावा. इतर पद्धतींपेक्षा हि पद्धत सर्व दृष्टीने सोयीस्कर व फायदेशीर आहे, यामुळे ४३ टक्के पाण्याची बचत होऊन ३० ते ३५ टक्क्यांपर्यंत उत्पन्न वाढते. उन्हाळ्यात ६ ते ७ दिवसांनी, हिवाळ्यात १० ते १२ दिवसांनी पाणी तर पावसाळ्यात जमिनीची ओल पाहून पाणी द्यावे. यात जमिनीची पाणी धरून ठेवण्याची क्षमता पाहून बदल करावा.
बहार धरताना ताण देतेवेळी ताण जरुरीपेक्षा जास्त लांबवू नये, त्यामुळे झाडाच्या मुळांवर विपरीत परिणाम होऊन झाडे कमकुवत होण्याचा धोका असतो. भारी व अयोग्य निचरा असणाऱ्या जमिनीत नांगरणी करावी त्यामुळे मुळांची छाटणी होऊन पाणीपुरवठा कमी होतो व झाडाची वाढ कमी होते. ताण सुरु करण्याअगोदर पूर्वीच्या बहाराची सर्व फळे झाडावरून काढावीत. बागेचे पाणी हळूहळू कमी करत जाऊन नंतर पूर्ण बंद करावे. जमिनीची हलकी मशागत करून सर्व तण काढून टाकावे. झाडावरील सुकलेल्या व वाळलेल्या फांद्या काढून टाकाव्यात.

कीड व रोग व्यवस्थापन : पेरूवर किडी व रोगांचा प्रादुर्भाव टाळण्यासाठी व्यवस्थित निचरा होणाऱ्या जमिनीत झाडांची लागवड करावी. लागवड करण्यापूर्वी २ टक्के कार्बेन्डेझिनच्या द्रावणात रोपे ओले करावीत. किडी व रोगाचे लक्षणे आढळल्यास लगेच उपाय योजना कराव्यात. प्रादुर्भाव झालेले झाडाचे भाग काढून टाकून त्यांची योग्य विल्हेवाट लावावी जेणेकरून किडी व रोग बागेत पसरणार नाहीत. फळमाशी, पिठ्या ढेकूण, सुत्रकृमी इ. किडी तर मार, देवी, करपा इ. रोग पेरूवर आढळतात. त्यांचे नियंत्रण शिफारशीनुसार दिलेल्या फवारण्या नियमित करून करावी.

फळ काढणी : सर्वसाधारणपणे बहार धरल्यासापून ५ ते ६ महिन्यात पेरूची फळे काढणी योग्य होतात. मृग बहाराची फळे नोव्हेंबर महिन्यापासून तयार होण्यास सुरुवात होते. पेरूची काढणी बाजारपेठेनुसार केली जाते. स्थानिक बाजार्पेठेकारिता पूर्ण वाढ झालेली पोपटी रंगाची फळे काढली जातात तर दूरच्या बाजार्पेठेकारिता हिरवी पूर्ण वाढ झालेली फळे काढली जातात. जास्त भाव मिळण्यासाठी सर्व काढलेली फळे एकत्रित करून त्यांचे वजन, आकारमान, रंग इ. वरून प्रतवारी करावी. वाहतुकीमध्ये होणारे नुकसान टाळण्यासाठी व वाहतूक सुलभ करण्यासाठी फळांचे पॅकिंग करावे. यासाठी विविध प्रकारच्या पेट्या, करंड्या, खोके, गोण्या, कोरोगेटेड फायबर बोर्ड बॉक्स, इ. वापर करण्यात येतो.

- विनायक शिंदे-पाटिल, अहमदनगर (पी.एच.डी.-फळशास्ञ)

|| अन्नदाता सुखी भवः||

"होय...आम्ही शेतकरी" समूहात सामिल होण्यासाठी स्वतःचे संपूर्ण नाव, पत्ता, जमिनीचे क्षेत्र व पिके ही माहिती ९४२२२२११२० (श्री. विनायक शिंदे) या नंबर वर व्हाटस अप्प किंवा मोबाईल मेसेज करा....अर्धवट माहिती असेल तर सामील केले जाणार नाही, याची सक्तीने नोंद

04/12/2015

दर्जेदार झेंडू उत्पादनाचे तंत्रज्ञान

झेंडूचे डूचे पीक अनेक प्रकारच्या जमिनीत आणि निरनिराळ्या प्रकारच्या हवामानात उत्तम प्रकारे घेता येते. दसरा - दिवाळी या सणांच्या काळात झेंडूच्या फुलांना प्रचंड मागणी असते. झेंडूचे झाड १५ सेंटिमीटर ते १ मीटर उंचीपर्यंत वाढते. झेंडूचे खोड गोल, ठिसूळ असून त्यावर तंतुमय मुळे असतात. खोडावर अनेक फांद्या व उपफांद्या फुटतात. फांद्यांच्या टोकाला फुले लागतात. झेंडूची फुले अनेक प्रकारची असून त्यांना विविध रंग व आकार असतात. काढणीनंतरही ही फुले चांगली टिकतात.

महत्त्व : कमी दिवसात, कमी खर्चात, कमी त्रासात पण खात्रीने फुले देणारे पीक म्हणून झेंडूचा उल्लेख केला जातो. कमी पाण्यात आणि हलक्या जमिनीतही हे पीक तग धरून वाढते. झेंडूच्या फुलांत अनेक प्रकार असून रंगांत आणि आकारातही विविधता आहे. झाडावर तसेच झाडावरून तोडल्यानंतरही झेंडूची फुले चांगली टिकतात. या फुलांना थोडा उग्र स्वरूपाचा वास असतो. झेंडूच्या फुलांना नेहमीच मागणी असते. विशेषत: दसरा - दिवाळी या सणांच्या काळात झेंडूच्या फुलांना प्रचंड मागणी असते. उन्हाळ्यात लग्नसराईत इतर फुले दुर्मिळ असताना झेंडूच्या फुलांचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो. पुणे बाजारपेठेचा अभ्यास केला असता असे दिसून आले आहे की, तेथे वर्षातून सर्वांत जास्त उलाढाल झेंडूची होते व त्यापासून दीड कोटी रुपयांच्या व्यवहार होतो.

झेंडूच्या पिकाचा दुसरा फायदा म्हणजे झेंडूच्या पिकामुळे जमिनीतील सूत्रकृमींचा (निमॅटोड) त्रास कमी होतो. विशेषत: भाजीपाला व फळझाडांत झेंडू हे आंतरपीक घेतल्यास निमॅटोडचा उपद्रव फार कमी होतो. फळझाडांच्या बागेतही सुरूवातीच्या काळात झेंडूची आंतरपीक म्हणून लागवड करता येते. म्हणजेच झेंडूची लागवड तीन प्रकारे करता येते. एक म्हणजे झेंडूची स्वतंत्र लागवड, दुसरी म्हणजे भाजीपाल्याच्या पिकात मिश्र पीक म्हणून झेंडूची लागवड आणि तिसरा प्रकार म्हणजे फळबागांत आंतरपीक म्हणून झेंडूची लागवड. आपल्याकडील हवामानात झेंडूच्या पिकाला वर्षभर फुले येऊ शकतात म्हणूनच वर्षभरात केव्हाही झेंडूची लागवड करता येते. अधिक उत्पादन देणाऱ्या नवीन, आकर्षक फुलांच्या सुधारित जातींमुळे झेंडूच्या पिकाची लागवड फायदेशीर होऊ लागली आहे.भरपूर मागणी, चांगला भाव, कमी खर्च आणि खर्चाच्या तुलनेत भरपूर उत्पदान यामुळे झेंडू पिकाच्या लागवडीस आपल्या भागात भरपूर वाव आहे.

क्षेत्र आणि उत्पादन : झेंडूची लागवड पुणे, अहमदनगर, नाशिक, सातारा, कोल्हापूर, औरंगाबाद, परभणी, नागपूर, अकोला इत्यादी जिल्ह्यांतून कमी - जास्त प्रमाणात केली जाते. पुणे जिल्ह्यामध्ये जुन्नर, आंबेगाव, खेड, हवेली, पुरंदर, दौंड इत्यादी तालुक्यात, अहमदनगर जिल्ह्यात नगर व पारनेर तालुक्यात आणि कोल्हापूर आणि सातारा जिल्ह्यांतील कमी पावसाच्या प्रदेशात सुद्धा झेंडूची लागवड केली जाते. महाराष्ट्रात झेंडू लागवडीखाली सुमारे २०० हेक्टर क्षेत्र आहे.

हवामान आणि जमीन : महाराष्ट्रातील हवामानात झेंडूचे पीक वर्षभर घेता येते. हे पीक उष्ण - कोरड्या तसेच दमट हवामानात चांगले वाढते. जोराचा पाऊस, कडक ऊन आणि कडक थंडी या पिकाला मानवत नाही. अती थंडीमुळे झाडाचे आणि फुलांचे मोठ्या प्रमाणात नुकसान होते. अति तपमानामुळे झाडाची वाढ खुंटते. फुलांच्या उत्पादन प्रक्रियेवर त्याचा अनिष्ट परिणाम होतो. फुलांचा आकार अतिशय लहान होतो. अलीकडच्या काळात झेंडूच्या काही संकरित बुटक्या जाती विकसित करण्यात आल्या असून त्या थंड हवामानात उत्तम वाढतात.

झेंडूचे पीक अनेक प्रकारच्या जमिनीत उत्तम वाढू शकते. हलकी ते मध्यम जमीन झेंडूच्या पिकास मानवते. भारी आणि सकस जमिनीत झेंडूची झाडे खूप वाढतात. परंतु फुलांचे उत्पादन फारच कमी मिळते. तसेच फुलांचा हंगामही उशीरा मिळतो. झेंडूच्या पिकासाठी भरपूर सेंद्रिय पदार्थ असलेली, पाण्याचा चांगला निचरा होणारी आणि ७ ते ७.५ पर्यंत सामू असलेली जमीन चांगली मानवते. शेतीच्या बांधावर, रस्त्याच्या कडेला जी मोकळी जागा असते तेथे गाजर, गवत या ताणाचा फैलाव दिसतो. अशा ठिकाणी कमी श्रमात व कमी खर्चात झेंडूचे पीक घेता येईल व त्यामुळे तणांचा उपद्रवही कमी होईल.

जाती : झेंडूमध्ये अनेक प्रकार आणि जाती उपलब्ध आहेत. झेंडूच्या झाडाची उंची, झाडाची वाढीची सवय आणि फुलांचा आकार यावरून झेंडूच्या जातीचे आफ्रिकन प्रकार आणि फ्रेंच प्रकार असे दोन प्रकार पडतात.

अ) आफ्रिकन झेंडू : या प्रकारातील झेंडूची झाडे १०० ते १५० सेंटीमीटर उंच वाढतात. फुले टपोरी असून फुलांना केशरी आणि पिवळ्या रंगाच्या छटा असतात. या प्रकारात पांढरी फुले असलेली जातही विकसित करण्यात आली आहे. या प्रकारातील फुले मोठ्या प्रमाणात हारासाठी वापरली जातात. या प्रकारातील प्रमुख जाती पुढीलप्रमाणे आहेत.

१) क्रेकर जॅक २) आफ्रिकन टॉंल डबल मिक्सड ३) यलो सुप्रीम ४) गियाना गोल्ड ५) स्पॅन गोल्ड ६) हवाई ७) अलास्का ८) आफ्रिकन डबल ऑरेंज ९) सन जाएंट

आ) फ्रेंच झेंडू : या प्रकारातील झाडे बुटकी ३० ते ४० सेंटीमीटर उंचीची आणि झुडूपासारखी वाढतात. फुलांचा आकार लहान ते मध्यम असून रंगात मात्र विविधता असते. या प्रकारातील प्रमुख जाती पुढीलप्रमाणे आहे.

१) स्पे २) बटरबॉल ३) फ्लेश ४) लेमन ड्रोप्स ५) फ्रेंच डबल मिक्स्ड या प्रकारातील जातींची रोपे प्रामुख्याने उद्यानातील फुलांच्या ताटव्यांमध्ये लावतात.

इ) फ्रेंच हायब्रिड : या प्रकारातील झाडे मध्यम उंचीची परंतु भरपूर फुले देणारी असतात. थंडीचा काळ वगळता इतर हंगामात याप्रकारातील झेंडू चांगला फुलतो. या प्रकारातील काही महत्त्वाच्या जाती पुढीलप्रमाणे आहेत.

१) पेटीट २) जिप्सी ३) हार्मनी हायब्रिड ४) रेड हेड ५) कलर मॅजीक ६) क्वीन सोफी ७) हार बेस्टमून

ई) झेंडूच्या प्रचलित जाती :

१) मखमली : ही जात बुटकी असून फुले लहान आकाराची असतात. या जातीची फुले दुरंगी असतात. ही जात कुंडीत लावण्यासाठी अथवा बागेच्या कडेने लावण्यासाठी चांगली आहे.

२) गेंदा : या जातीमध्ये पिवळा गेंदा आणि भगवा गेंदा असे दोन प्रकार आहेत. या जातीची झाडे मध्यम उंच वाढतात. फुलांचा आकार मध्यम असून हारासाठी या जातीच्या फुलांना चांगली मागणी असते.

३) गेंदा डबल : यामध्येही पिवळा आणि भगवा असे दोन प्रकार आहेत. या जातीची फुले आकाराने मोठी आणि संख्येने कमी असतात. कटफ्लॉवर म्हणून या जातीला चांगला वाव आहे.

अभिवृद्धी आणि लागवड पद्धती : झेंडूची लागवड बी पेरून रोप तयार करून केली जाते बियांपासून रोपे तयार करण्यासाठी २ x १ चौरस मीटर आकाराचे गादीवाफे तयार करावेत. या वाफ्यात चांगले कुजलेले शेणखत आणि कल्पतरू सेंद्रिय खत मिसळून घेऊन २.५ सेंटीमीटर अंतरावर जर्मिनेटरची बीजप्रक्रिया (३० मिली जर्मिनेटरचे १ लिटर पाण्यातून) करून बी पेरावे व ते मातीत झाकावे. बी हाताने दाबण्यापेक्षा त्यावर बारीक माती व राक यांचे मिश्रण टाकावे व हाताने सारखे करून नंतर झारीने पाणी द्यावे. बी उगवेपर्यंत सकाळ - संध्याकाळ झारीने पाणी द्यावे व नंतर वाफ्यातून पाटाने पाणी द्यावे.

बी तयार करण्यासाठी चांगली उमललेली, एकाच रंगाची, सारख्या आकाराची व एकाच जातीची फुले आणावीत व ती सुकवून घ्यावीत. फुले सुकल्यानंतर हाताने कुस्करून बी मोकळे करावे. खालच्या बाजूला काळे असणारे बी चांगले उगवते. बी तयार करणे शक्य नसल्यास खात्रीच्या ठिकाणा हून बी अथवा रोपे आणावीत. झेंडूमध्ये पर - परागीकरण होत असल्यामुळे बी राखणे आणि निवडणे महत्त्वाचे आहे. त्यासाठी आपल्या शेतातच बी धरणे योग्य ठरते. त्यासाठी झेंडूचे पीक फुलांवर असताना निवडक झाडांवर न उमललेल्या फुलांस कापडी पिशवी बांधावी. ही सुरक्षित फुले झाडावर पुर्ण तयार होऊन उमलल्यावर तोडून त्यांचा हार करून सुरक्षित ठिकाणी वाळवावा. नंतर फुले कुस्करून बी मोकळे करून ते कापडी पिशवीत बांधून ठेवावे. असे बी पुढील हंगामात रोपे तयार करण्यासाठी वापरावे. झेंडूचे बी लांबट व वजनाने हलके असते. एक ग्रॅम वजनात झेंडूच्या सुमारे ३०० ते ३५० बिया असतात. एक हेक्टर लागवडीसाठी ७५० ते १२५० ग्रॅम बियाणे पुरेसे होते. लागवडीसाठी निवडलेले बियाणे शक्यतो मागील हंगामातील असावे. फार जुने म्हणजे २ हंगामापुर्वीचे बियाणे चांगले उगवण नाही. जुने बियाणे वापरावयाची वेळ आलीच तर जर्मिनेटरची बीजप्रक्रिया अवश्य करावी. त्यामुळे उगवण चांगली होईल.

रोपांना ५ - ६ पाने आल्यावर म्हणजे हंगामाप्रमाणे पेरणीनंतर ३ - ४ आठवड्यांनी रोपांची शेतात पुन्हा लागवड करावी. झेंडू फुलांचा हंगाम निवडताना फुलांना मागणी असलेल्या काळात फुले निघतील. या हिशेबाने लागवड करावी.

झेंडू लागवडीसाठी पुढीलपैकी पद्धत वापरावी:

१) नवीन फळबागेत आंतरपीक म्हणून पट्टा पद्धत

२) भाजीपाल्याच्या पिकात - मिश्र पीक म्हणून

३) कोरडवाहू पीक म्हणून अन्य पिकांबरोबर

४) झेंडूची स्वतंत्र लागवड

झेंडूची स्वत्रंत्र लागवड करताना जमीन हलकी नांगरून घ्यावी. नंतर दर हेक्टरी २० ते २५ गाड्या शेणखत आणि २०० ते २५० किलो कल्पतरू सेंद्रिय खत जमिनीत मिसळून सपाट वाफे अथवा सारी वाफे तयार करून या वाफ्यांमध्ये रोपांची लागवड करावी.

हंगाम आणि लागवडीचे अंतर : लागवडीपुर्वी जमिनीचा मशागत करून वरीलप्रमाणे खते आणि २५ किलो १०% लिंडेन अथवा कार्बारिल मातीत मिसळून सपाट वाफे अथवा सरी वाफे तयार करून घ्यावेत. जातीनुसार तसेच हंगामानुसार झेंडू लागवडीसाठी दोन ओळीत, दोन झाडात पुढीलप्रमाणे अंतर राखावे.

हंगामानुसार झेंडू लागवडीचे अंतर
हंगाम प्रकार लागवडीचे अंतर
पावसाळी उंच मध्यम उंच ६० x ६० सेंटिमीटर
६० x ४५ सेंटिमीटर
हिवाळी उंच
मध्यम उंच
बुटका ६० x ४५ सेंटिमीटर
४५ x ३० सेंटिमीटर
३० x ३० सेंटिमीटर
उन्हाळी उंच
मध्यम उंच ४५ x ४५ सेंटिमीटर
४५ x ३० सेंटिमीटर

लागवड करताना प्रत्येक ठिकाणी निवडक असे एकच रोप लावावे. रोपे लावताना १० लि. पाण्यामध्ये १०० मिली. जर्मिनेटर घेऊन या द्रावणात रोपे बुडवूनच लागवड करावी. म्हणजे रोपे कमी वेळात स्थिरावून रोपांची मर होत (नांगी पडत) नाही.

वळण आणि छाटणीच्या पद्धती : झेंडूच्या पिकास वळण देण्याची अथवा छाटणी करण्याची आवश्यकता नसते. परंतु लागवडीनंतर चार आठवड्यांनी शेंडाखुडीचे काम केल्यास बाजूला अनेक फांद्या फुटतात. या अवस्थेत प्रिझम, थ्राईवर, क्रॉंपशाईनर आणि न्युट्राटोनची फवारणी केल्यास पिकाची नुसती वाढ न होता फांद्या फुटतात आणि फुलांची संख्या वाढते.

खते आणि पाणी व्यवस्थापन : फुलांचे एकसारखे आणि भरपूर उत्पादन मिळविण्यासाठी वरखते देणे आवश्यक आहे. पहिली खुरपणी झाल्यानंतर झेंडूच्या पिकाला हेक्टरी २५ किलो नत्र, २५ किलो स्फुरद आणि २५ किलो पालाश मिळण्यासाठी २५० किलो काप्तरारू सेंद्रिय खत देऊन झाडांना मातीची भर लावावी. फक्त नत्रयुक्त खत अथवा अधिक नत्र वापरल्यास पिकाची पालेदार वाढ जास्त होते आणि फुलांच्या उत्पादनात घट हे होऊ नये म्हणून यावर सप्तामृताच्या नियमित फवारण्या करणे. उत्पादन व दर्जाच्या दृष्टीने हमखास फायदेशीर ठरते.

झेंडूच्या पिकाला पावसाळ्यात आवश्यकतेनुसार १५ दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे. झाडांना कळ्या आल्यापासून तोडणी संपेपर्यंत पिकाला पाण्याचा ताण पडू देऊ नये. तसेच याच काळात आवश्यकतेपेक्षा जास्त पाणी देऊ नये. उन्हाळ्यात ५ ते ७ दिवसांच्या अंतराने पाणी द्यावे.

आंतरपिके: झेंडूचे पीक स्वतंत्र किंवा इतर पिकांत मिश्र पीक म्हणून घेता येतो. विशेषत: फळपिकांमध्ये झेंडूचे पीक आंतरपीक म्हणून घेता येते. काही प्रयोगांवरून असे दिसून आले आहे की, द्राक्षबागेत आणि पपईच्या पिकात झेंडूचे आंतरपीक घेणे फारच उपयुक्त ठरते. महाराष्ट्रात अनेक द्राक्षबागांतून सूत्रकृमींचा (निमॅटोड) उपद्रव वाढत आहे. निमॅटोडसाठी औषधे वापरणे खर्चाचे व अवधड काम आहे. अशा ठिकाणी झेंडू पीक घेतल्यास निमॅटोडचा उपद्रव कमी होतो. नवीन द्राक्षबागांतून सुरुवातीस १ - २ वर्षे वेलींमधील मोकळ्या जागेत हे पीक घेता येते. द्राक्षबागेतून झेंडूचे पिक पावसाळ्यात घेतल्यास फुलांचा हंगाम दसरा सणापर्यंत संपविता येतो. त्यामुळे द्राक्षाची ऑक्टोबर छाटणी करावयास अडचण येत नाही. झेंडूच्या पाना - फुलांत असणाऱ्या काही विशिष्ट गुणधर्मामुळे या पिकाला किडींचा त्रास होत नाही,म्हणून पपईच्या शेतातही झेंडूची लागवड करण्याचा कल आता वाढो लागला आहे. मिश्र पीक म्हणून लागवड करताना झेंडूच्या बुटक्या व हलक्या जाती निवडणे आवश्यक आहे .

महत्त्वाच्या किडी आणि त्यांचे नियंत्रण :

१) लाल कोळी (रेड स्पायडर माईट) : या किडीचा उपद्रव साधारणपणे फुले येण्याच्या काळात होतो. ही कीड पानांतील रस शोषून घेते. त्यामुळे झाडाची पाने धुरकट, लालसर रंगाची दिसतात.

उपाय : या किडीच्या नियंत्रणासाठी १० लिटर पाण्यात २० ग्रॅम (दोन काडेपेटी) प्रोटेक्टंट आणि २० ग्रॅम पाण्यात मिसळणारे गंधक (८० %) या प्रमाणात मिसळून पिकावर फवारावे.

२) केसाळ अळी (हेअरी कॅटरपीलर) : ही अळी झाडाची पाने कुरतडून खाते, त्यामुळे पानाच्या फक्त शिराच शिल्लक राहतात.

उपाय : या अळीच्या नियंत्रणासाठी १० लिटर पाण्यात २० ग्रॅम प्रोटेक्टंट अथवा २० मिली क्विनॉलफॉस (२५% प्रवाही) या प्रमाणात मिसळून पिकावर फवारावे.

३) तुडतुडे (लीफ हॉपर) : या किडीची पिले आणि पौढ कीड पानांतील रस शोषून घेते. त्यामुळे पाने वाळतात आणि नंतर सुकतात. कोवळ्या फांद्यांमधील रस शोषून घेतल्यामुळे फांद्या टोकांकडून सुकत जातात.

उपया : या किडीच्या नियंत्रणासाठी १० लिटर पाण्यात २० ग्रॅम प्रोटेक्टंट आणि १५ मिली लिटर मॅलॅथिऑन (५०% प्रवाही) या प्रमाणात मिसळून पिकावर फवारावे.

महत्त्वाचे रोग आणि त्यांचे नियंत्रण :

१) मुळकुजव्या : झाडाच्या मुळांवर बुरशीची लागण झाल्यामुळे झाडाची मुळे कुजतात, मुळांवर तपकिरी रंगाचे डाग पडतात. मुळांवर सुरू झालेली कुज खोडाच्या दिशेने वाढत जाते. त्यामुळे रोपे कोलमडतात आणि मरतात.

उपाय : या रोगाच्या नियंत्रणासाठी १० लिटर पाण्यात ३० मिली जर्मिनेटर आणि २५ मिली कॉपर ऑक्सिक्लोराईद या प्रमाणात मिसळून रोपांच्या मुळांभोवती जमिनीत ओतावे.

२) पानांवरील ठिपके : या बुरशीजन्य रोगामुळे पानांवर तपकिरी रंगाचे गोलसर ठिपके पडतात. या ठिपक्यांचा आकार वाढत जाऊन ते एकमेकांत मिसळतात. त्यामुळे पानांवर काळसर तपकिरी रंगाचे वेडेवाकडे डाग दिसतात. काही वेळा पानांच्या देठावर आणि फांद्यावरही बुरशीची लागण दिसून येते.

उपाय : या रोगाच्या नियंत्रणासाठी १० ल्लीतर पाण्यात ३० मिली थ्राईवर, २५ मिली क्रॉंपशाईनर किंवा २० ग्रॅम डायथेन एम - ४५ (७५ % पाण्यात मिसळणारी पावडर) या प्रमाणात मिसळून पिकावर फवारावे.

रोग, किडींवर प्रतिबांधक उपाय म्हणून आणि अधिक दर्जेदार झेंडू उत्पादनासाठी डॉ.बावसकर टेक्नॉंलॉजीच्या पुढीलप्रमाणे फवारण्या कराव्यात.

फवारणी :

१) पहिली फवारणी : (लागवडीनंतर १० ते १५ दिवसांनी) : जर्मिनेटर २५० मिली.+ थ्राईवर २५० मिली. + क्रॉंपशाईनर २५० मिली. + प्रोटेक्टंट १०० ग्रॅम + प्रिझम १०० मिली. + हार्मोनी १५ ० मिली. + १०० लि.पाणी.

२) दुसरी फवारणी : (लागवडीनंतर २५ ते ३० दिवसांनी ) : जर्मिनेटर ३५० मिली.+ थ्राईवर ५०० मिली. + क्रॉंपशाईनर ५०० मिली. + प्रोटेक्टंट २५० ग्रॅम + प्रिझम २५० मिली. + न्युट्राटोन २५० मिली + हार्मोनी २०० मिली. + १५० लि.पाणी.

३) तिसरी फवारणी : (लागवडीनंतर ४० ते ४५ दिवसांनी ) : थ्राईवर ७५० मिली.+ क्रॉंपशाईनर ७५० मिली. + राईपनर ५०० मिली + प्रोटेक्टंट ५०० ग्रॅम + न्युट्राटोन ५०० मिली + हार्मोनी ३०० मिली. + २०० लि.पाणी.

४) चौथी फवारणी : (लागवडीनंतर ५५ ते ६० दिवसांनी ) : थ्राईवर १ लि. + क्रॉंपशाईनर १ लि. + राईपनर ७५० मिली + न्युट्राटोन ७५० मिली + हार्मोनी ४०० मिली. + २५० लि.पाणी.

फुलांची काढणी, उत्पादन आणि विक्री: झेंडू लागवडीनंतर २.५ ते ३ महिन्यांनी फुले येतात. जून महिन्यात लावलेल्या झेंडूच्या पिकाच्या फुलांची तोडणी ऑगस्ट - सप्टेंबर महिन्यात सुरू होते. तर जानेवारी महिन्यात लावलेल्या झेंडूची तोडणी मार्च - एप्रिल महिन्यामध्ये सुरू होते. झेंडूची पूर्ण उमललेली फुले देठाजवळ तोडून वेचणी करावी. हरांसाठी देठविरहित फुले तसेच गुच्छ किंवा फुलदाणीसाठी देठासह फुले तोडावीत. फुलांची तोडणी दुपारनंतर करावी. फुले तोडताना कळ्या व कोवळ्या फांद्या यांना इजा करून नये. तोडलेली फुले सावलीच्या ठिकाणी गारव्याला ठेवावीत. कटफ्लॉवर्ससाठी ६ ते ९ फुलांच्या जुड्या बांधून त्या कागदी खोक्यांतून विक्रीसाठी पाठवाव्यात.

झेंडूच्या पावसाळी पिकाचे उत्पादन हेक्टरी ६ ते ८ टन आणि उन्हाळी पिकाचे उत्पादन हेक्टरी ३ ते ५ टन मिळते. जातीपरत्वे उत्पादन कमी अधिक मिळते.

फुलांचे पॅकेजिंग आणि साठवण: फुलांच्या काढणीनंतर त्यांच्या रंग, आकार व जातीनुसार फुलांची प्रतवारी करावी व नंतर फुले बांबूच्या करंड्यात भरावीत. फुले बाजारात विक्रीसाठी पाठविताना पॉलिथीन पिशव्यांत अथवा पोत्यात भरून पाठवावीत. कटफ्लॉवर्ससाठी फुलांच्या जुड्या बांधून वर्तमानपत्रात गुंडाळून फुले कागदी खोक्यांत भरावीत. झेंडूची तोडणी केलेली फुले पॉलीथीनच्या पिशवीत थंड जागी ठेवल्यास ६ ते ७ दिवसांपर्यंत चांगली राहतात.

प्रा. डॉ. वि.सु. बावसकर

Address

At-Dhumewadi, Post-Dive, Tel-Purandar
Pune
411011

Telephone

+919921479999

Website

facebook.com

Alerts

Be the first to know and let us send you an email when Ganesh Kiran Nursery posts news and promotions. Your email address will not be used for any other purpose, and you can unsubscribe at any time.

Shortcuts

Want your business to be the top-listed Interior Service in Pune?

04/12/2015

04/12/2015

04/12/2015

Address

Telephone

Website

Alerts

Shortcuts

Share