19/09/2026
ЧИНГИС ХААНЫ 733 ДУГААР ОНЫГ БИЧСЭН ЗООС БА ДЭ ВАНГИЙН ЭЭДРЭЭТЭЙ ТҮҮХ
ЗООСНЫ ТАЙЛБАР
1938 онд Мэнжянгийн улс төрийн хүрээнд гүйлгээнд гарсан гэж нумизматик бүртгэлд тэмдэглэгддэг 5 цяогийн энэ зоос XX зууны Өвөр Монголын түүхийн сонирхолтой баримтын нэг юм.
Зоосны нэг талд хятад ханзаар “Мэнжян банк”, мөн Бүгд Найрамдах Хятад Улсын тооллын 27 дугаар он гэсэн тэмдэглэгээ байна. Энэ нь 1938 онтой дүйдэг. Нөгөө талд уламжлалт монгол бичгээр:
ᠴᠢᠩᠭᠢᠰ ᠬᠠᠭᠠᠨ ᠤ
ᠳᠣᠯᠣᠭᠠᠨ ᠵᠠᠭᠤ ᠭᠤᠴᠢᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠᠳᠤᠭᠠᠷ ᠣᠨ
буюу “Чингис хааны 733 дугаар он” гэсэн бичээс бий. Доод хэсэгт 五角, өөрөөр хэлбэл 5 цяо гэсэн нэрлэсэн үнэ тэмдэглэгдсэн байна.
Зоосны жин, голч, хайлшийн талаарх мэдээлэл эх сурвалжаас хамааран бага зэрэг зөрдөг. Зарим бүртгэлд ойролцоогоор 5.5 грамм жинтэй, 25 миллиметрийн голчтой, зэс-никелийн хайлштай гэж тэмдэглэсэн байдаг. Гэвч эдгээр үзүүлэлтийг албан ёсны үйлдвэрлэлийн баримт болон биечлэн хийсэн хэмжилтээр баталгаажуулахгүйгээр туйлын нарийн стандарт гэж үзэх нь болгоомжгүй.
Ижил төрлийн зоосыг 1938 онд Мэнжян банк гаргасан гэж Японы Рицүмэйкан Энх тайвны музейн цуглуулгын бүртгэлд тэмдэглэсэн гэх мэдээлэл байдаг. Гэхдээ музейн бүртгэлийн дугаар, каталогийн эх хувилбар, үйлдвэрлэлийн албан ёсны баримтыг хамтатган шалгахгүйгээр үүнийг цорын ганц баталгаа гэж үзэх боломжгүй.
Зоосны гол онцлог нь нэг оныг хоёр өөр тооллоор илэрхийлсэнд оршино. БНХУ-ын 27 дугаар он болон Чингис хааны 733 дугаар он гэсэн тэмдэглэгээ нь 1938 оныг өөр өөр түүхэн, улс төрийн уламжлалаар харуулжээ.
733 ДУГААР ОН БА УЛС ТӨРИЙН БЭЛГЭДЭЛ
Зоосон дээрх “Чингис хааны 733 дугаар он” гэсэн бичээсийг Чингис хаан 1206 онд хаанд өргөмжлөгдсөн гэх уламжлалт ойлголтод тулгуурласан он тоолол гэж тайлбарладаг.
Хэрэв 1206 оныг 1 дүгээр он гэж тооцвол:
1938 − 1206 + 1 = 733
Ингэснээр:
1206 он = 1 дүгээр он
1207 он = 2 дугаар он
1938 он = 733 дугаар он
Эндхийн +1 нь 1206 оныг “0 дүгээр он” бус, “1 дүгээр он” гэж тоолж байгааг илэрхийлнэ. Энэ нь орчин үеийн нийтлэг он тоолол бус, Чингис хааны хаан өргөмжлөгдсөн үеийг эхлэл болгосон улс төр, соёлын бэлгэдлийн тоолол байжээ.
1937 оноос хойш Мэнжянгийн улс төрийн хүрээнд БНХУ-ын он тооллыг хэрэглэхээс татгалзаж, Чингис хааны он тооллыг ашиглах санаа гарсан тухай судалгаанд дурддаг. Гэвч энэ бодлого яг хэзээнээс, ямар байгууллагын шийдвэрээр, төрийн баримт бичиг болон мөнгөн тэмдэгтэд хэр өргөн хэрэгжсэн нь эх сурвалжаас хамааран зөрүүтэй байна.
Иймээс 733 гэдэг тоо нь зөвхөн он заасан тэмдэглэгээ бус, Чингис хааны нэр, уламжлалт монгол бичиг, Өвөр Монголын үндэсний улс төрийн бэлгэдлийг нэгтгэсэн илэрхийлэл гэж ойлгож болно. Зоос нь Мэнжянгийн төр өөрийгөө монгол түүх, уламжлалтай холбон харуулахыг зорьсныг харуулдаг боловч энэ бэлгэдэл нь тухайн үеийн улс төрийн бодит нөхцөлөөс тусдаа байгаагүй.
Мэнжянгийн төр Японы цэрэг, улс төр, эдийн засгийн дэмжлэг, хяналтад ихээхэн түшиглэж байв. Энэ тогтолцооны гол удирдагчдын нэг нь Дэмчигдонров буюу Дэ Ван байжээ.
МЭНЖЯНГИЙН УЛС ТӨР БА ДЭ ВАНГИЙН ЗАМНАЛ
Дэмчигдонров 1902 онд Өвөр Монголын Шилийн голын чуулганы Сөнөд хошууны язгууртны гэр бүлд төрсөн гэж нийтлэг тэмдэглэдэг. Түүний монгол нэрийг Дэмчигдонров, хятад хэлний эх сурвалжид Дэ Ван буюу “Дэ ван” хэмээн бичдэг.
Тэрээр 1930-аад онд Өвөр Монголын монголчуудын улс төрийн байр суурь, нутаг дэвсгэрийн эрх, өөртөө засах асуудлаар идэвхтэй ажилласан боловч түүний зорилго, байр суурь цаг хугацааны явцад өөрчлөгдөж, Японы Манжуур болон Хойд Хятадад явуулсан бодлоготой улам нягт холбогджээ.
Дэ Ван Японы дэмжлэгтэй байгуулагдсан Монголын Цэргийн засгийн газрын тэргүүнээр ажиллаж, дараа нь 1939 онд байгуулагдсан Мэнжянгийн Нэгдсэн Өөртөө Засах Засгийн газрын гол удирдагч болсон. Албан тушаалын нэр, байгууллагын бүтэц, эрх хэмжээ нь үе үе өөрчлөгдөж байсан тул эдгээрийг эх сурвалж бүрээр нь ялган авч үзэх шаардлагатай.
Мэнжянгийн тогтолцоо нь нэг талаас Өвөр Монголын өөртөө засах үзэл, монгол үндэсний бэлгэдлийг ашиглаж, нөгөө талаас Японы цэрэг, улс төр, эдийн засгийн дэмжлэг, хяналтад түшиглэж байв. Тиймээс Дэ Ванг зөвхөн үндэсний тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэгч, эсвэл зөвхөн Японы захиргааны төлөөлөгч гэж нэг талд нь тайлбарлах нь түүхэн нөхцөл байдлыг дутуу харуулна.
Үүнтэй адил 1938 оны зоосыг зөвхөн үндэсний бэлгэдлийн зоос, эсвэл дан ганц Японы улс төрийн бүтээгдэхүүн гэж үзэх нь хангалтгүй. Түүний монгол бичиг, Чингис хааны он тоолол нь Өвөр Монголын түүхэн ой санамж, үндэсний улс төрийн бэлгэдлийг илэрхийлж болох ч зоосыг гаргасан байгууллага нь Японы дэмжлэгтэй Мэнжянгийн төрийн тогтолцоонд багтаж байжээ.
1945 ОНООС ХОЙШХИ ҮЙЛ ЯВДАЛ
1945 онд Япон бууж өгсний дараа Мэнжянгийн төрийн тогтолцоо задран унав. Үүний дараа Дэ Ван Өвөр Монголд өөртөө засах улс төрийн тогтолцоо байгуулахыг оролдсон боловч Хятадын иргэний дайн, Зөвлөлтийн цэрэг-улс төрийн оролцоо, БНХАУ байгуулагдсан нөхцөл зэрэг хүчин зүйлсийн улмаас түүний боломж хумигджээ.
Дэ Ван 1949 оны сүүлээр БНМАУ-ын нутагт орж ирсэн гэж нийтлэг тэмдэглэдэг. Түүнийг 1950 оны 2 дугаар сарын 27-нд тусгаарлан хорьсон гэх мэдээлэл бий боловч энэ огноо, хорьсон нөхцөл, дараагийн шилжүүлгийн талаарх тайлбар эх сурвалж бүрд адилгүй байна.
Түүний өөрийн дурсамжид Хятадын талд шилжүүлсэн өдрийг 1950 оны 9 дүгээр сарын 18 гэж тэмдэглэсэн гэх мэдээлэл байдаг. Энэ нь дурсамжийн шинжтэй эх сурвалж тул Монгол, Хятад, Зөвлөлтийн албан ёсны баримт бичигтэй тулган шалгах шаардлагатай.
Дэ Ван Хятадад олон жил хоригдсоны дараа 1963 онд суллагдсан гэж нийтлэг дурддаг. Суллагдсаныхаа дараа Өвөр Монголын түүх, соёлын байгууллагад ажилласан гэх боловч яг ямар байгууллагад, ямар албан тушаалаар ажилласан талаарх мэдээллийг тусгайлан шалгах шаардлагатай.
Тэрээр 1966 онд Хөх хотод нас барсан гэж тэмдэглэгддэг. Нас барсан сар, өдөр болон шалтгааны талаарх мэдээлэл эх сурвалжаас хамааран ялгаатай байна.
1938 оны 5 цяогийн зоосон дээрх “Чингис хааны 733 дугаар он” гэсэн бичээс нь нэгэн үеийн түүх, улс төр, үндэсний бэлгэдлийг холбосон ул мөр юм.
Зоосны нэг талд БНХУ-ын тооллоор 1938 он, нөгөө талд Чингис хааны он тооллоор 733 дугаар он гэж тэмдэглэсэн нь нэг оныг хоёр өөр түүхэн уламжлалаар илэрхийлжээ. Үүний цаана Өвөр Монголын өөртөө засах хөдөлгөөн, Дэ Вангийн улс төрийн замнал, Японы геополитикийн бодлого, Мэнжянгийн төрийн байгуулал, 1945 оны задрал, 1949–1950 оны шилжилт хөдөлгөөн зэрэг үйл явдал холбогдоно.
Гэхдээ зоосны техникийн үзүүлэлт, үйлдвэрлэсэн газар, гүйлгээнд гарсан хүрээ, Чингис хааны он тооллыг хэрэглэх шийдвэрийн эрх зүйн үндэс, Дэ Ванг Монголын талд шилжүүлсэн огноо зэрэг асуудлыг нэг мөр тогтоохын тулд музейн каталог, төрийн баримт бичиг, нумизматик судалгаа, дурсамж, архивын эх сурвалжийг харилцан тулган шалгах шаардлагатай.
Жижигхэн 5 цяогийн зоосны цаана бүтэн нэгэн үеийн түүх үлджээ.
ЭХ СУРВАЛЖ
1. Numista. “Mengjiang 5 Jiao” зоосны зураг, нэрлэсэн үнэ, он, техникийн үзүүлэлт болон каталогийн мэдээлэл.
https://en.numista.com/
2. Colnect. “Mengjiang 5 Jiao” Мэнжянгийн зоосны төрөл, он, бичээс, техникийн мэдээллийн каталог.
https://colnect.com/en/coins
3. Ritsumeikan Peace Museum. Мэнжянгийн мөнгөн тэмдэгт, зоос болон Японы эзлэн түрэмгийллийн үеийн цуглуулгын бүртгэл.
https://www.ritsumei.ac.jp/mng/er/wp-museum/
4. Lin, Hsiao-ting. Modern China’s Ethnic Frontiers: A Journey through History. Routledge, 2010.
5. Bulag, Uradyn E. The Mongols at China’s Edge: History and the Politics of National Unity. Rowman & Littlefield, 2002.
6. Atwood, Christopher P. Encyclopedia of Mongolia and the Mongol Empire. Facts On File, 2004.
7. Jowett, Philip S. The Bitter Peace: Conflict in China 1928–37. Amber Books, 2017.
8. Jowett, Philip S. The Bitter Victory: The Japanese Conquest of China 1937–45. Amber Books, 2005.
9. Дэмчигдонров. Дурсамж, намтар болон Өвөр Монголын улс төрийн хөдөлгөөний талаарх эмхэтгэлүүд. Эдгээрийг ашиглахдаа хэвлэл, он, орчуулга, архивын хувилбарыг тус бүрээр нь шалгах шаардлагатай.
10. Монгол Улсын Үндэсний төв архив. 1949–1950 онд Дэмчигдонровыг БНМАУ-ын нутагт байлгасан болон БНХАУ-ын талд шилжүүлсэнтэй холбоотой дипломат, захиргааны баримт бичгүүд.
11. БНХАУ-ын Өвөр Монголын архив, музейн сан хөмрөг. Дэмчигдонровын намтар, Мэнжянгийн төрийн байгуулал, 1930–1940-өөд оны Өвөр Монголын улс төрийн баримтууд.
12. Дэлхийн хоёрдугаар дайны үеийн Японы эзлэн түрэмгийллийн захиргаа, Мэнжянгийн төрийн талаарх судалгааны бүтээлүүд.
