01/08/2025
PHONG THỔ LÀ GÌ?
Một cách nói giản dị: Phong thổ là mối gắn bó giữa con người và nơi mình sống, không chỉ là khí hậu, đất đai, mà còn là cảm xúc, ký ức, thói quen, văn hóa ở nơi đó.
Khác với “môi trường” kiểu khoa học hiện đại (toàn bộ thiên nhiên bên ngoài), phong thổ là môi sinh có tính cá nhân, cảm giác, trải nghiệm – mỗi người, mỗi loài, mỗi nền văn hóa cảm nhận thế giới khác nhau.
Ví dụ:
Một người Nhật thấy hoa anh đào là biểu tượng của nỗi buồn đẹp → đó là phong thổ của họ.
Một con ong thấy màu sắc hoa khác loài người vì nó nhìn được tia cực tím → đó là phong thổ của nó.
- VƯỢT QUA KIỂU SUY NGHĨ NHỊ NGUYÊN
Từ thời Descartes (triết học phương Tây), người ta quen nghĩ thế giới chia làm hai phần:
Chủ thể (mình)
Khách thể (mọi thứ ngoài mình)
Nhưng theo Berque (*), cái cách ta sống, cảm, hiểu và tương tác với nơi chốn mới là điều tạo nên thực tại. Không có gì “đứng ngoài” để quan sát cả. Mình và thế giới là một mối quan hệ đang sống.
PHONG THỔ TRONG KIẾN TRÚC
Một ngôi nhà, một khu vườn, một góc phố không chỉ là hình khối, vật liệu.
Chúng nên được thiết kế dựa trên cảm xúc, khí hậu, văn hóa của vùng đất đó.
Kiến trúc hiện đại đang có vài vấn đề:
Dùng chung một kiểu nhà, kiểu phố cho mọi nơi (giống như mặc quần áo sẵn size bất kể cơ thể).
Sinh ra những không gian đẹp trên hình nhưng vô hồn.
Cần quay về phong thổ – xây cái gì đó “ra từ đất”, chứ không phải “áp lên đất”.
VĂN HÓA NHẬT BẢN: SỐNG CÙNG PHONG THỔ
Người Nhật từ xưa đã sống theo kiểu gắn bó giữa người và thiên nhiên:
Bonsai, vườn Nhật: không làm cho thiên nhiên “giống thật”, mà là “diễn ra cảm xúc của con người qua tự nhiên”.
Từ ngữ và đại từ: không có “tôi” cố định như tiếng Pháp hay tiếng Anh. Mỗi hoàn cảnh, mỗi mối quan hệ lại dùng từ khác nhau → thể hiện cái tôi không tách khỏi nơi chốn.
Họ không xem cây, đá, nước là “đối tượng ngoài kia”, mà là phần nối tiếp với mình. Gọi là “mono no aware” – cảm được cái buồn nhẹ, đẹp và ngắn ngủi của mọi vật.
TƯƠNG LAI CỦA THÀNH PHỐ VÀ LÀNG MẠC
Berque nói rõ: không có một “công thức toàn cầu” để xây dựng chỗ ở hay đô thị.
Muốn có thành phố đáng sống, cần:
Tôn trọng lịch sử, thổ nhưỡng, ký ức của vùng đất.
Không rập khuôn theo xu hướng hiện đại.
Sáng tạo hình thái mới từ chính nơi đó – từ đất, người, văn hóa, khí hậu, cảm xúc của nó.
TÓM GỌN MỘT CÂU
Phong thổ là khi ta sống cùng nơi chốn, chứ không chỉ sống trên đó
(*)Augustin Berque là một nhà địa lý, triết gia và chuyên gia về Đông phương học người Pháp. Ông nổi tiếng với khái niệm "phong thổ học" – nghiên cứu mối quan hệ sâu xa giữa con người và nơi chốn, vượt khỏi cách nhìn nhị nguyên kiểu hiện đại (người vs. môi trường). Berque kết nối triết lý phương Đông (đặc biệt là Nhật Bản) với tư duy địa lý để đề xuất một cách sống gắn bó, cảm nhận và sáng tạo cùng môi sinh.
