29/01/2026
/ GOM CONCEPT /
Một vài chia sẻ, để việc làm gốm cùng nhau dễ thở hơn một chút.
Mình viết những dòng này với tinh thần chia sẻ và minh bạch. Cho những ai đang, đã, hoặc sẽ làm việc cùng xưởng, có thể hiểu rõ hơn về cách gốm vận hành, và cả cách mình chọn làm nghề.
Ngoài những điều được nói ở đây, thực ra gốm còn rất nhiều vấn đề khác – nhỏ có, lớn có, vui có, mệt cũng có. Khi có dịp phù hợp, mình sẽ chia sẻ thêm, từng chút một, để ai yêu gốm thì hiểu gốm sâu hơn một chút.
Bài viết này không nhắm đến cá nhân nào. Chỉ là những tình huống lặp lại khá nhiều, và nếu không nói ra thì cuối cùng người mệt nhất vẫn là cả hai phía.
Gốm là một chất liệu khó, chậm, và không chiều theo ý muốn chủ quan. Nếu đã chọn làm việc với gốm, thì có lẽ điều đầu tiên cần học là chấp nhận quy luật của nó.
* Thứ nhất, về xương gốm.
Không phải ý tưởng nào cũng có thể đi cùng gốm.
Có những bạn đến xưởng làm sản phẩm, hoặc đặt mình làm theo mẫu, theo ý tưởng đã có sẵn. Nhưng đi kèm với đó là mong muốn giữ nguyên ý tưởng ban đầu, không muốn điều chỉnh về kỹ thuật, và đặt cảm xúc sáng tạo của mình cao hơn những cảnh báo về vật liệu.
Khi sản phẩm ra lò bị vênh, cong, mất form, hoặc không còn đẹp như hình dung ban đầu, thì đó thường không phải là lỗi của lò, cũng không phải lỗi của xưởng. Gốm làm việc với độ co ngót của đất, lực căng trong quá trình sấy và nung, trọng lượng, hình khối và cách chịu lực.
Gốm không nghe những câu kiểu “em thích thế này” hay “chị thấy thế kia mới đẹp”. Gốm chỉ hiểu vật lý và hoá học.
Sáng tạo là điều rất đáng trân trọng, nhưng trong gốm, sáng tạo không đứng cao hơn vật liệu.
* Thứ hai, về men gốm.
Men mua ở đâu thì đường nhiệt của lò ở đó mới là môi trường men được sinh ra để hoạt động đúng nhất.
Mỗi xưởng đều có lịch nung riêng, tốc độ lên nhiệt khác nhau, cách xếp lò và môi trường lò khác nhau. Vì vậy, việc mang men từ một nơi khác đến để nung thử nghiệm thì không thể kỳ vọng kết quả giống 100% nơi bán, và về nguyên tắc, những yêu cầu nung thử nghiệm như vậy đáng lẽ phải phụ thu, thậm chí có thể từ chối. Lý do không phức tạp chỉ là men không kiểm soát được có thể chảy, bay hơi, ảnh hưởng đến lò và cả mẻ nung chung.
Việc xưởng đồng ý giúp bạn nung thử nghiệm, nếu có, là thiện chí. Chứ không phải một nghĩa vụ phải đảm bảo kết quả đẹp.
* Thứ ba, về chuyện nung thử nghiệm.
Nung thử nghiệm chưa bao giờ là con đường ngắn.
Nung thử nghiệm không phải là nung một lần cho ra ngay kết quả như mong muốn mà là thử – sai – chỉnh – rồi lại thử, đôi khi lặp đi lặp lại rất nhiều lần.
Men không ra đúng hiệu ứng có thể vì nền đất khác, độ dày men khác, lịch nung khác, môi trường lò khác. Nên nếu lần nào nung thử nghiệm cũng không đạt kỳ vọng, thì có lẽ câu hỏi cần đặt ra không phải là: “Vì sao test ở đây lần nào cũng fail?” Mà là mình đã thật sự hiểu men mình đang dùng chưa? Mình có đang mang hình ảnh quảng cáo của một nơi khác, áp lên một hệ thống hoàn toàn khác không?
Gốm không phải máy in. Không có chuyện copy – paste – rồi mong ra kết quả y hệt.
* Vài dòng về quan điểm làm nghề của xưởng.
Xưởng luôn sẵn sàng chia sẻ, giải thích, và đồng hành trong quá trình làm gốm, nhưng xưởng không làm nghề bằng cách chiều theo cái tôi, không nhận trách nhiệm thay cho những lựa chọn sai từ đầu, và cũng không xem gốm là thứ chỉ để phục vụ mong muốn tức thời.
Mình tin rằng, ai đến với gốm bằng sự nghiêm túc, kiên nhẫn và tôn trọng vật liệu, thì dù đi chậm, cũng sẽ đi rất xa. Còn nếu chỉ cần một chất liệu nghe lời mình tuyệt đối, thì có lẽ gốm không phải là lựa chọn phù hợp.
