27/08/2026
Mã thí sinh: 19404
ĐỪNG HỎI TRAI HAY GÁI
Hãy để mỗi đứa trẻ được sinh ra là chính mình.
Tôi là chị cả trong một gia đình có ba người con. Sau tôi là hai cậu em trai.
Ba mẹ tôi ngày ấy nghèo. Quanh năm gắn với ruộng đồng, cuộc sống chẳng dư dả gì. Nhưng trong ký ức của tôi, chưa bao giờ ba mẹ nói con trai quý hơn con gái.
Mẹ dạy tôi làm bánh, nấu chè, làm kẹo và những món ăn truyền thống. Nhưng mẹ cũng đưa hai cậu con trai vào bếp. Hai em biết nấu cơm, làm những món ăn hằng ngày, chặt gà, làm cá, nhổ lông vịt, nấu những món cho ngày giỗ, ngày Tết. Hai em cũng phải phụ việc nhà, việc đồng áng như tôi.
Ngày ấy tôi chỉ nghĩ mẹ đang dạy các con biết làm việc. Sau này, tôi mới hiểu: mẹ đang dạy chúng tôi một bài học về bình đẳng giới.
Mẹ từng chứng kiến phụ nữ quanh mình cả đời quần quật với việc nhà, chăm con, lo giỗ chạp, trong khi đàn ông được mặc định là người “làm việc lớn”. Mẹ không muốn các con mình lớn lên như thế.
Vì vậy, mẹ dạy hai cậu con trai biết vào bếp. Không phải vì đó là việc của phụ nữ, mà vì đó là trách nhiệm của một thành viên trong gia đình.
Nhưng chính tôi cũng từng lớn lên giữa những định kiến về giới.
Ngày còn đi học, mỗi lần nhận giấy khen, ngoài lời khen của ba mẹ và người thân, tôi từng nghe những câu nói tưởng như rất bình thường:
“Con gái thì cần gì học cho giỏi.”
“Con gái có học giỏi thì rồi cũng lấy chồng, sinh con,làm dâu người ta.”
Những câu nói ấy khiến tôi muốn học thật giỏi để chứng minh con gái cũng có quyền có ước mơ.
Tôi thi đại học và trượt. Ba tôi – một người ít nói nhưng thương tôi rất nhiều – bảo: “Đừng thi lại làm chi. Tìm trường nào ở quê học lấy cái nghề, rồi ra trường xin việc, lấy chồng sinh con.”
Sau này, khi tôi muốn học liên thông lên đại học, ba cũng từng phản đối và muốn tôi đi làm.
Ngày ấy tôi buồn, nghĩ ba chưa tin mình.
Nhưng hôm nay, tôi hiểu: ba yêu tôi. Chỉ là ba nhìn tương lai của một cô con gái bằng điều thế hệ của ba từng tin là an toàn nhất: có một nghề, có một công việc, lấy chồng, sinh con, một cuộc đời bình yên.
Và tôi nhận ra một điều quan trọng: định kiến giới không phải lúc nào cũng đến từ sự ghét bỏ. Nó có thể nằm trong một lời khuyên đầy yêu thương, một câu nói của ông bà, một mong muốn của cha mẹ, một tập quán của dòng họ; một điều được lặp đi lặp lại qua nhiều thế hệ đến mức người ta không còn nhận ra đó là định kiến.
Sau này tôi học đại học, đi làm, lập gia đình và sinh con. Tôi nhận ra mình từng hiểu chưa trọn vẹn về giá trị bản thân.
Ngày trước, tôi muốn học thật giỏi để chứng minh con gái không thua kém con trai.
Sau này tôi hiểu: tôi không cần phải thắng ai để chứng minh mình có giá trị. Giá trị của tôi nằm ở việc tôi được sống cuộc đời của mình, được lựa chọn, được yêu thương và được là chính mình.
Từ câu chuyện của chính mình, tôi bắt đầu nhìn sâu hơn vào một vấn đề lớn hơn rất nhiều: mất cân bằng giới tính khi sinh.
Theo số liệu mới nhất được Cục Dân số, Bộ Y tế thông tin, năm 2025, tỷ số giới tính khi sinh của Việt Nam là 110 bé trai sinh ra sống trên 100 bé gái sinh ra sống. Con số này giảm từ 112,2/100 năm 2016 và giảm so với 111,4/100 năm 2024. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy tốc độ gia tăng đã từng bước được kiểm soát; nhưng 110/100 vẫn cao hơn mức cân bằng tự nhiên khoảng 105/100. Vì vậy, kết quả này chưa thể xem là bền vững.
Nhìn vào 110/100, chúng ta có thể chỉ thấy một con số. Nhưng tôi lại nhìn thấy những câu nói rất quen:
“Nhất định phải có con trai.”
“Con trai mới nối dõi.”
“Con trai mới là chỗ dựa lúc về già.”
“Con gái rồi cũng lấy chồng.”
Phía sau những quan niệm ấy có thể là áp lực phải sinh thêm con để có con trai, là tâm lý coi con trai có giá trị hơn con gái, thậm chí là việc lạm dụng tiến bộ khoa học, công nghệ để lựa chọn giới tính thai nhi.
Một suy nghĩ trong gia đình có thể rất nhỏ. Nhưng khi lặp lại ở nhiều gia đình, nó trở thành vấn đề của xã hội.
Tôi không muốn “cân bằng” bằng cách trọng nữ.
Tôi không muốn hôm nay xã hội từng ưu tiên con trai, ngày mai lại ưu tiên con gái để “bù lại”. Bởi như thế chúng ta vẫn mắc kẹt trong cùng một tư duy: giới tính quyết định giá trị.
Mục tiêu của việc giảm mất cân bằng giới tính khi sinh không phải là làm cho con gái nhiều hơn con trai. Cũng không phải biến con gái thành một “đối tượng ưu tiên” để sửa chữa một con số. Điều cần thay đổi là hành vi lựa chọn giới tính và sâu hơn nữa là những định kiến khiến người ta muốn lựa chọn. Không chỉ là một đứa trẻ bị lựa chọn trước khi chào đời, mà còn là việc em lớn lên với cảm giác phải sống theo vai trò chỉ vì mình là trai hay gái.
Vì thế, tôi không muốn chúng ta chỉ thay đổi câu trả lời.
Tôi muốn chúng ta thay đổi câu hỏi.
Đừng hỏi: “Trai hay gái?”
Hãy hỏi: “Con có khỏe không?”
Và sau đó: “Làm thế nào để con được lớn lên hạnh phúc?”
Tôi là mẹ của ba cậu con trai.
Ngày nhỏ, tôi từng muốn học thật giỏi để chứng minh con gái có thể làm được. Hôm nay, tôi lại dạy ba cậu con trai của mình một điều khác: các con không cần phải trở thành một ai đó chỉ vì các con là con trai.
Tôi không mong các con phải thành đạt để làm rạng danh mẹ. Tôi chỉ mong các con biết yêu thương và tôn trọng người khác.
Tôi muốn các con hiểu: làm việc nhà không làm một người đàn ông nhỏ bé đi. Nếu người mình yêu mệt, con có thể vào bếp nấu cơm. Nếu con mình khóc, con có thể chăm con. Nếu cha mẹ già yếu, con có thể ở bên.
Không phải vì con là con trai.
Mà vì con là một con người có tình yêu thương và trách nhiệm.
Đó chính là bài học mẹ tôi từng dạy chúng tôi từ căn bếp nhỏ năm nào.
Muốn thay đổi con số, phải thay đổi cách nghĩ.
Trong gia đình, hãy dạy con trai biết chia sẻ việc nhà, chăm sóc con cái và người thân; trao cho con gái cơ hội học tập, nghề nghiệp và quyền quyết định cuộc đời mình.
Hãy để cha mẹ già có thể sống an tâm bằng các chính sách và dịch vụ an sinh xã hội, thay vì coi con trai là “bảo hiểm tuổi già”. Hãy để trường học giáo dục trẻ em rằng nghề nghiệp, năng lực và ước mơ không có giới tính. Hãy để cộng đồng nhìn lại những hương ước, quy ước, tập quán còn mang tư tưởng trọng nam hơn nữ.
Đồng thời, cần thực hiện nghiêm quy định của pháp luật về không lựa chọn giới tính thai nhi; tăng cường kiểm tra, giám sát việc cung cấp dịch vụ y tế, xử lý hành vi vi phạm và chủ động kiểm soát những nội dung trên môi trường số quảng bá, hướng dẫn lựa chọn giới tính thai nhi.
Luật Dân số số 113/2025/QH15, có hiệu lực từ ngày 1/7/2026, quy định cấm lựa chọn giới tính thai nhi dưới mọi hình thức; đồng thời khuyến khích đưa nội dung không trọng nam hơn nữ, không lựa chọn giới tính khi sinh vào hương ước, quy ước của cộng đồng dân cư.
Nhưng tôi tin rằng: pháp luật có thể ngăn một hành vi. Chỉ sự thay đổi trong nhận thức mới có thể ngăn một mong muốn.
Nhiều năm sau, tôi mới hiểu điều mẹ làm ngày ấy có ý nghĩa lớn đến thế.
Mẹ không nói với chúng tôi những khái niệm lớn lao như “bình đẳng giới”.
Mẹ chỉ đưa hai cậu con trai vào bếp.
Mẹ chỉ bảo: “Việc nhà thì ai cũng phải biết.”
Nhưng từ căn bếp nhỏ ấy, mẹ đã giúp ba chị em tôi hiểu rằng không có việc gì chỉ dành riêng cho đàn ông, cũng không có việc gì chỉ dành riêng cho phụ nữ.
Thay đổi định kiến giới có thể bắt đầu từ một người mẹ, một người cha, một mâm cơm, một lời nói, một cách nuôi dạy con. Rồi từ một gia đình, cách nghĩ ấy có thể đi xa hơn.
Tôi không muốn nói: “Hãy yêu thương bé gái hơn.”
Tôi muốn nói: hãy yêu thương trẻ em mà không đặt điều kiện về giới tính.
Đừng để một bé gái vừa chào đời đã phải nghe: “Giá như là con trai…”
Và cũng đừng để một bé trai vừa chào đời đã phải mang trên vai: “Con là con trai, con phải nối dõi.”
Con trai không phải là người thừa kế của một dòng họ trước khi em được là một đứa trẻ.
Con gái cũng không phải là “người sẽ lấy chồng” trước khi em được là một đứa trẻ.
Mỗi đứa trẻ đều cần được đón nhận trước hết như một con người: được sống, được yêu thương, được học tập, được lựa chọn và được phát triển theo khả năng của mình.
Bởi vậy, với tôi, cân bằng không chỉ là một tỷ số trong thống kê.
Cân bằng là khi một người mẹ nghe “Là một bé gái!” và nở nụ cười hạnh phúc.
Cũng là khi nghe “Là một bé trai!” mà không lập tức đặt lên vai em trách nhiệm nối dõi, gánh vác hay báo hiếu.
Cân bằng là khi giới tính không còn quyết định giá trị của một con người.
Và nếu có một điều tôi muốn gửi đến mỗi gia đình trong Ngày Quốc tế Trẻ em gái năm nay, thì đó là:
Đừng chọn con trai.
Đừng chọn con gái.
Hãy để mỗi đứa trẻ được đón nhận không vì giới tính, được lớn lên trong tình yêu thương và có cơ hội trở thành người mà em muốn.
Để rồi một ngày, khi một em bé cất tiếng khóc chào đời, điều đầu tiên người lớn nghĩ đến không còn là “Trai hay gái?”, mà là:
“Con đã đến rồi.
Con khỏe mạnh là được.
Con được yêu thương là đủ.”
Bởi con không cần sinh ra với một giới tính “đúng”.
Con chỉ cần được sinh ra để là chính con.
Con là con.
Thế là đủ.
